نقش فناوري اطلاعات در تصميمگيري و هوش مصنوعي
نگارش وترجمه: احمد عدالت
يك مدير موفق ميبايست سازمان خود را بسوي آيندهاي هدايت كند كه كاميابي در اين راه پر تلاطم نيز به توانمندي آن در تجسم و درك دنياي اطرافش بستگي دارد؛ دنيائي پيچيده و انباشته از ظرافتها، ناپايداريها، پيشرفتها، تغييرات سياسي و اجتماعي و سرانجام واقعيتهاي انكار ناپذير. گستردگي سازمانهاي امروزي تصويري پيچيده فراروي مديران قرار داده است. آنان نميتوانند رويكردي ساده در برابر مسائل اتخاذ نمايند، بلكه بايد با واقعبيني و استفاده از شيوههاي مختلف كه هريك ممكن است برحسب موقعيتهاي خاص، فايدههاي گوناگوني داشته باشد به استقبال پيچيدگيها بروند. يكي از مواردي كه در اين مواقع ميتواند به مديران در برنامهريزيها و تدوين استراتژيهاي سازماني كمك شاياني نمايد، بكارگيري يكي از سيستمهاي مبتني بر فناوري اطلاعات به نام «سيستمهاي پشتيباني در تصميمگيري[i]» (DSS) است. در حقيقت سيستمهاي پشتيباني در تصميمگيري مجموعه اي از برنامهها و دادههاي مرتبط بهم هستند که كاربران و مديران را در تحليل و تصميم گيري مسائل روزشان ياري مينمايند.
اساس سيستمهاي پشتيباني در تصميمگيري به مطالعاتي كه در دهههاي 1960 و 1970 براي ايجاد سيستمهاي مديريت اطلاعات (MIS) انجام شده باز ميگردد. سيستمهاي اطلاعات مديريت در ديد كلان، بر كار با بانكهاي اطلاعاتي گسترده با اهداف خاص تكيه دارند. رشد و گسترش اين تفكر در سالهاي اخير منجر به شكلگيري و استفاده گسترده از سيستمهاي پشتيباني در تصميمگيري، بويژه در مسائل مديريتي شده است. اين سيستمها كه تلفيقي از امكانات نرمافزاري ميباشند، براي كمك به تصميمگيران در اتخاذ تصميمات، طراحي ميشوند. DSSها بر اساس نحوه تفكر و انتظارات تصميمگيرنده يا استفاده كننده از آن ساخته ميشوند و اين مسئله بقدري در ايجاد ساختار DSS مؤثر است كه بايستي از قبل جزئيات آن پيشبيني گردد كه تأثير بسزائي در اجزاء و يا روشهاي انتخاب شده خواهد داشت. ازاينرو در اين مقاله ما سعي كردهايم كه شما خوانندگان عزيز را با اين نوع از سيستمهاي اطلاعاتي آشنا نموده و موارد استفاده آنرا براي شما بازگو نمائيم. البته با توجه به گستردگي بحث در اين زمينه، سعي كردهايم با حفظ انتقال مفاهيم، تا حد امكان مطالب را بطور خلاصه ارائه نمائيم.
در هر کجاي دنيا تجار در حال تصميم گيري در مسائل پيچيده اند. صرف نظر از اينکه آيا شما مشغول اداره فرودگاه هستيد يا مرکز پرورش حيوانات اهلي، فناوري اطلاعات (IT) ميتواند شما را در فرآيند تصميم گيري ياري نمايد. در آينده برنده نهايي مسابقه تجارت سازمانهايي خواهند بود که به هوش و تفکر زياد و جمعيت کم عقيده دارند. تجار همانند همه افراد علاقمند هستند از قوه ادراک براي تصميم گيريهاي چه بزرگ و چه کوچک ، چه نسبتاً ساده و چه پيچيده استفاده نمايند. آيا شما از سيستمهاي متکي بر تصميم (DSS) يا از اشکال مختلف هوش مصنوعي[ii](AI) استفاده ميکنيد؟
در اين قسمت از مقاله ابتدا به بررسي اختلاف بين انواع تصميمات و فرآيندي که ما را به سمت تصميمگيري سوق ميدهد ميپردازيم، آنگاه هوش مصنوعي و سيستم حمايت از تصميم را مطرح ميکنيم.
شكل1- قدرت ITدر پشتيباني از فرآيند تصميم گيري شما
تصميم ، تصميم و باز هم تصميم
تصميمگيري يکي از پراهميت ترين و مهمترين فعاليتها در تجارت بشمار ميرود. لذا در اين مقطع ما تفاوتهاي انواع تصميم گيري و نيز مراحل تصميم گيري را بررسي ميکنيم تا شما بهتر درک کنيد که IT چگونه ميتواند به شما در اين فرآيند کمک نمايد.
انواع تصميماتي که با آنها مواجه ميشويد
- تصميم ساخت يافته[iii]: در اينگونه تصميمات ، شما براحتي قادر به يافتن پاسخ صحيح هستيد. نظير خريد پنير پيتزا که در اين حالت تصميم شما عمدتاً بر پايه قيمت و مارک (brand) پنير استوار است.
- تصميم غيرساخت يافته[iv]: در اين حالت شايد چندين پاسخ صحيح وجود داشته باشد ، ليکن راه حل دقيقي براي يافتن پاسخ صحيح وجود ندارد و شما بجاي يافتن پاسخ صحيح ميبايست بهترين پاسخ را بيابيد.
فرض کنيد چهار شغل که بدلايل مختلف از نظر جذابيت يکسان هستند به شما پيشنهاد گردد . کداميک را انتخاب ميکنيد؟ چگونه تصميم ميگيريد؟ ممکن است شغلهاي مذکور داراي دستمزد متفاوت بوده و هر کدام در شهرهاي مختلفي باشند . همچنين امکان دارد فرصتهاي پيشرفت شغل ها يکسان نباشد . اينجاست تصميم گيري پيچيده بوده و اتخاذ تصميم صحيح بسادگي ميسر نيست. هر کدام از گزينه ها ممکن است ساخت يافته باشد، نظير ميزان دستمزد و يا غير ساخت يافته مانند فرصتهاي پيشرفت.
شكل2- نمايش زنجيره تصميمات ساخت يافته در برابر تصميمات غير ساخت يافته
- تصميمات برگشت پذير[v]: اين تصميمات مکرراً و بصورت هفتگي، ماهيانه، سه ماهه و يا سالانه اتفاق ميافتد نظير پرداخت دستمزد کارگر ساعتي که محاسباتي که انجام ميشود صرف نظر از کارگر يا دوره زماني يکسان است.
- تصميمات غير برگشت پذير[vi]:اين تصميمات بندرت اتخاذ ميگردد ( شايد فقط يکبار ) و امکان دارد در زمانهاي مختلف معيارهاي متفاوتي براي تصميم گيري در خصوص بهترين راه حل وجود داشته باشد. نظير ادغام دو شرکت که معمولاً هميشه اتفاق نميافتد.
چگونه تصميم گيري نمائيم؟
همانطور كه در شكل3 مشاهده ميكنيد تصميم گيري چهار مرحله مشخص دارد:
- آگاهي و درک[vii]: يعني يافتن آنچه که تنگنا ايجاد ميکند و بعبارت ديگر عبارتست از يافتن يا بازشناسي مسائل، احتياجات يا فرصتها. در اين مرحله مشکلات نمايان ميشود و وضعيتهايي که دقت شما را ميطلبد مشخص ميشود.
- طراحي[viii]:در نظر گرفتن راههاي ممکن حل مسئله، برآورده شدن احتياجات يا بهره گيري از فرصتها. در اين مرحله همه راه حلهاي ممکن مسئله را بسط ميدهيد.
- انتخاب[ix]: حذف و برداشتن تنگناها ، آزمايش و وزن دادن به هر راه حل، برآورد تأثير هر کدام و انتخاب بهترين آنها (البته امکان دارد هيچکدام آنها انتخاب نگردد) . بهترين راه حل ممکن است به عواملي نظير هزينه ، سهولت اجرا ، پرسنل مورد نياز و زمان بستگي داشته باشد.
- پياده سازي[x]:عبارتست از بکارگيري و اجراي راه حل انتخابي و نمايش نتايج .
شكل3- چهار مرحله تصميم گيري
سيستمهاي پشتيباني کننده تصميمات[xi]
تعريف دقيق سيستم پشتيباني کننده تصميمات (DSS) عبارتست از بزرگترين سيستم IT قابل انعطاف که براي پشتيباني از تصميم گيري، زمانيکه مسائل ساخت يافته باشند طراحي شده است. البته DSS حلقه اتحاديست بين شما بعنوان تصميم گيرنده و حمايتهاي ويژه انجام شده توسط IT.
شكل4- رابطه بين شما و سيستم تصميم گيري
اجزاء سيستمهاي پشتيباني کننده تصميمات
سيستمهاي پشتيباني تصميم بر با توجه به تجزيه و تحليلهائي كه در فرآيند محاسباتي آنها صورت ميگيرد از اجزاء مختلفي تشكيل شدهاند كه عبارتند از:
- مديريت داده ها[xii]:مديريت نگهداري و ذخيره اطلاعاتي را که در نظر داريد DSS از آن استفاده نمايد. اين اطلاعات از يک يا همه منابع زير تأمين ميشود :
- اطلاعات درون سازماني
- اطلاعات خارجي ( نظير اينترنت )
- اطلاعات شخصي
- مديريت مدل سازي[xiii]: اين مديريت هم مدلهاي DSS و هم سيستمهاي مديريت مدل DSS را در نظر ميگيرد. مدل نمايشي است از بعضي رويدادها ، رخدادها و يا وضعيتها. بعنوان مثال شايد شما از مدل آماري آناليز واريانس استفاده کرده تا بفهميد آيا آگهي بر روي روزنامه ، تلوزيون و تابلو اعلانات همگي تأثير يکساني بر فروش ميگذارند؟
- مديريت رابط کاربر[xiv]: اين مديريت اغلب با DSS ارتباط پيدا ميکند . مديريت رابط کاربر اين امکان را به شما ميدهد که دانش خود را با منابع و قدرت پردازش کامپيوترها ترکيب نماييد.
شكل5- اجزاء سيستمهاي پشتيباني کننده تصميمات
مسائل اخلاقي در ارتباط با DSS
منظور از رفتار اخلاقي اينست که شما نتايج فعاليتهاي خود را در نظر بگيريد و يا بهتر بگوئيم، جوابگويي تصميماتي كه گرفتهايد، باشيد.
شهرک فرضي کوچکي را در نظر بگيريد که از يک DSS براي طراحي سيستم حفاظت از آتش استفاده ميکند. انجمن شهرک از اين DSS براي تعيين تعداد مورد نياز ماشينهاي آتش نشاني، موقعيت ايستگاهها و شيرهاي آتش نشاني استفاده ميکند. انجمن شهرک بر اين عقيده است که سيستم کاملاً جوابگو بوده چرا که از نرم افزار DSS بطور کاملاً صحيح استفاده شده است. اما يک روز بر اثر بي احتياطي پسر بچه اي خانه اي دچار حريق ميگردد. نيروهاي آتش نشان سريعاً به محل اعزام ميشوند. زمانيکه وارد محل ميشوند، نزديکترين شير آتش نشاني دور از دسترس شيلنگهاي آتش نشاني است. حال سؤال اينست، اشکال در کجا بود که اداره آتش نشاني قادر نبود کمک مناسبي ارائه نمايد؟ آيا توليد کنندگان DSS هيچ مسئوليتي در خصوص ايجاد يک برنامه ناقص ندارند؟ آيا مديران شهر تنها بر نتايجي که از DSS بدست آمده است تکيه کرده اند؟ آيا آنها نتايج را کنترل کردهاند؟
در اينجا لازم است دو مطلب توضيح داده شود: فعاليت قانوني و عمل اخلاقي. اولي به اين معني است که قانون فعاليتي را منع نکرده باشد و شما ميتوانيد آن فعاليت را بدون هيچگونه مشكلي انجام دهيد و دومي به اين معني است که در صورتيکه بنظر شما عملي درست است آنرا انجام دهيد.
سيستمهاي پشتيباني کننده تصميمات گروهي[xv]
فرض کنيد شما با نه همکلاسي خود در درس باستانشناسي مشغول طرح ريزي براي تعيين محل کاوش هستيد. هر کدام از شما يک کامپيوتر داشته و شخصاً آلترناتيوها و گزينههاي مختلف را بررسي نموده و تحليل هزينه ، نياز زماني و ... را انجام ميدهيد. سپس در جلسه اي عقايد و نظرات خود را با يکديگر مطرح نموده ، آنگاه بسمت کامپيوترهاي خود برگشته و اصلاحات احتمالي را بررسي مي کنيد.
اجازه دهيد اين سناريو را مجدداً بررسي نمائيم، ليکن اين دفعه ما ارتباط از راه دور(telecommunications) و گروه افزار ويژه ( specialized groupware) را بهIT شما اضافه ميکنيم. اکنون شما و تيمتان به کمک يک شبکه کامپيوتري با يکديگر ارتباط داشته و هرکدام قادريد پيشنهادات ديگران را مشاهده نمائيد. بعلاوه شما نرم افزاري را براي کمک به گروه در جمعآوري ، يکي نمودن بررسي و رتبه بندي پيشنهادات در اختيار داريد. حال شما ميتوانيد همگي پيشنهاداتي در خصوص محلهاي حفاري ارائه نموده و با بررسي هزينه و منفعت طرح يک فعاليت را پايه ريزي نمائيد. در اينحالت شما و تيمتان از يک GDSS استفاده کرده ايد.
• GDSSنوعي DSS است که در آن فرموله کردن و ارائه راه حل مسئله بصورت گروهي انجام ميگيرد.
• GDSS تصميم گيري گروهي را از طريق پيوند ميان :
q گروه افزار( Groupware)
q قابليتهاي DSS DSS Capabilities))
q و ارتباطات از راه دور (telecommunications)
آسان مينمايد.
شكل6- چه چيزي در فرآيند تصميم گيري وجود دارد؟
فرآيند تصميم گيري گروهي و شما
شما ميتوانيد از GDSSدر هر کدام از سه مرحله نخست تصميم گيري يعني آگاهي ، طراحي و انتخاب استفاده نمائيد. اما بر اساس هدف مسئله، معمولاً يکي از سه گزينه زير روي ميدهد :
- خلق فکر و راه حل مسئله[xvi]: روشي است که در بين بعضي از مردم براي همفکري در مورد ارائه نظرات و راه حل هاي مسئله( بصورت في البداهه ) رواج دارد. در اين مرحله شما و اعضاي گروه نظرات خود را اعلام ميکنيد. همچنين ميبايست گروه شما فرصتها و تهديدها و ضعف ها و قوتهايي را که سازمان با آن مواجه است تشخيص دهد.
- دسته بندي و آناليز موضوعات[xvii]: در اين نوع تصميمگيري شما و اعضاي گروه نظرات موجود را دسته بندي نموده، آنگاه اين نظرات را مطرح کرده و آنهايي که غير قابل حل هستند را روشن مينماييد. همچنين ارزش هر نظر را ارزيابي ميکنيد.
- رتبه بندي و رأي گيري[xviii]: زمانيکه اعضاي گروهتان از پيشنهادات ارائه شده مطلع شدند، در مورد آنها بحث و گفتگو نموده و نهايتاً آنها را آناليز مينمايند. هر عضو به هر پيشنهاد يک وزن و نمره ميدهد. پس از اولويت بندي آنها، گروه به رتبه بندي نهايي رأي ميدهد.
[i] - Decision Support System
[ii] - Artifact Intelligence
[iii] - Structured Decision
[iv] - Nonstructured Decision
[v] - Recurring
[vi] - Nonrecurring
[vii] - Intelligence
[viii] - Design
[ix] - Choice
[x] - Implementation
[xi] - Decision Support System
[xii] - Data Management
[xiii] - Model Management
[xiv] - User Interface Management
[xv] - Group Decision Support System
[xvi] - Brainstorming
[xvii] - Issue categorization and analysis
[xviii] - Ranking and voting
